Filmliefde

Dat zijn ongetwijfeld een paar korte Laurel & Hardy-filmpjes. Ik ben echt gróót fan van Stan en Oliver: de allerbeste vind ik die zich afspeelt in Afrika, in het vreemdelingenlegioen. In mijn jongensjaren vond ik Danny Kaye ook erg goed. En om wie ik altijd enorm kan lachen, is Peter Sellers. Het is ontzettend simpele humor, maar het werkt nog stééds! Ik kan me een scène herinneren uit The Party, waarin hij op de filmset nog even zijn schoenen wil poetsen. Per ongeluk zet hij dan zijn voet op zo'n dynamietontsteker dat het hele fort opblaast. Buitengewoon geestig!

Ontroering is een complexe emotie. Ik was heel erg ontroerd door Fanny och Alexander van Ingmar Bergman. Die film raakte me heel erg diep. Hevig meegevoel, mededogen overviel me toen die twee kinderen in handen vielen van de tweede man van hun moeder, een enge bisschop die Fanny en Alexander alleen maar onder zijn christelijke duim wilde houden. Ik had zó met ze te doen! Ook omdat hij ze isoleerde van hun moeder Emilie, die haar nieuwe man aanvankelijk vertrouwde. Ik was, zeg maar, diep ontroerd, toen de moeder haar kinderen uiteindelijk toch in haar armen kon sluiten. En A Woman under the Influence van John Cassavetes, die had hetzelfde effect op mij. Die hartverscheurende scène dat Gene Rowlands op straat staat en de kinderen naar de bus brengt. Ze staat te springen als een vrolijk kind, maar is ondertussen helemaal de kluts kwijt. En de scène waarin haar wanhopige man, Peter Falk, haar probeert te kalmeren en roept: 'Be normal!'. Ik heb zo'n moment met beiden te doen. Dus tranen, tranen! Ik huil sowieso erg snel, ook bij de meeste foute, sentimentele films. Ik huil bij overwinningen van sportlieden, of als geliefden elkaar na twee uur van tegenslagen en beproevingen toch nog krijgen. Maar dat zegt dan natuurlijk weinig over de kwaliteit van die films.

Tja... dat zijn allerlei liefdesfilms natuurlijk. Maar bedoel je ook dat ik verliefd werd op een karakter of een actrice? Ik ben echt hevig verliefd geweest op Angie Dickinson in The Chase, met Marlon Brando. Dat was zó'n ongelooflijk aantrekkelijke vrouw! Ze was niet alleen mooi, maar ook heel onrustbarend sexy. Het ging hier niet om een seksbom, maar iemand die erotiek uitstraalde. Dat gezicht, die zwoele blik, die lippen. Die zou ik willen zoenen, verliefd kussen..... Ja, die film associeer ik raar genoeg met verliefdheid. Komt door Dickinson.

Ik ga niet zo gauw naar enge films. Maar ik kan me wel veel enge momenten herinneren in films! Zo'n film als Blue Velvet van David Lynch bijvoorbeeld. Die scènes in de huiskamer, met Dennis Hopper, die vanuit een klerenkast wordt begluurt. Of het moment waarop Kyle Maclachlan wordt ontvoerd door die weirde vriendjes van Hopper. David Lynch is überhaupt een meester in enge scènes. Kijk maar naar Twin Peaks: dát noem ik eng! Dus niet in de zin van griezelfilm-eng, maar écht angstaanjagend. Nachtmerrie-achtig, dat je haren er letterlijk van overeind gaan staan. Vroeger keek ik wel naar films over Engelse landhuizen, waarin de geesten van overleden kinderen rondspoken. En dan verschijnt zo'n geest op de torentrans. Dan zat ik wel te rillen van angst, ja: maar nu zit ik vooral geamuseerd naar dat soort films te kijken.

Ik ga niet gauw naar een actiefilm eigenlijk. Niet uit principe, maar omdat ze me erg snel vervelen. Wat is een actiefilm trouwens? Ik vond Lethal Weapon wél erg goed trouwens! En ik houd erg van sommige oorlogsfilms. Platoon vond ik meesterlijk. Maar mag je dat een actiefilm noemen? Het moet voor mij altijd ergens over gaan. De actie moet in dienst van het verhaal staan. Het moet over menselijke emoties gaan. Alleen geweld interesseert me niet. Geweldig vind ik trouwens ook een film als Seven Samurai van Akira Kurosawa. Die gevechten... die zijn zó echt, zó spannend! En vaak ook nog erg geestig: Kurosawa kan mij letterlijk op het puntje van mijn stoel brengen. Als je dat vergelijkt met bijvoorbeeld Kill Bill: dat is wel prachtig om te zien, maar het kan me niet echt boeien. Verder dan 'knap gedaan' kom ik niet, en dan haak ik al snel af. Al die cinematografische verwijzingen waar iedereen het maar over heeft, die winden mij in het geheel niet op.

Ik moest laatst in Utrecht voor een gastlezing in het Louis Hartlooper Complex een lijst van de tien beste films opstellen. Maar ja... De volgorde van die films kan van dag tot dag verschuiven... maar de titels zijn inmiddels toch wel al een paar jaar hetzelfde. Ik houd trouwens helemaal niet van lijstjes! Laat ik dat voorop stellen. Ze zijn zo willekeurig! En onderhevig aan de mode van de dag en zo. Maar goed. Jeder für sich und Gott gegen alle van Werner Herzog staat er in. Het is een droomachtige, wonderbaarlijk ogende film die gebaseerd is op het waargebeurde verhaal van Kaspar Hauser, een man die op zijn 20e uit een keldergat in Neurenberg wordt gehaald, waar hij zijn leven lang als een beest zat vastgeklonken en nooit heeft leren lopen of praten. Herzog toont hoe ze die man rond 1828 in aanraking brengen met taal, met kunst, religie en wetenschap. Hij wordt om onduidelijke redenen vermoord. Die film klopt in álles: atmosfeer, beelden, ritme, geluid, muziek, verhaal, acteurs... wist je dat Herzog meestal niet-acteurs gebruikt voor de hoofdrollen? Die film beleef je als een droom. Dat vind ik de mooiste films: daarom houd ik ook zo van David Lynch. Blue Velvet moet natuurlijk óók in de top 10! En Fanny och Alexander van Ingmar Bergman. En laat ik Les Carabiniers van Jean-Luc Godard niet vergeten. Die film heeft niemand in Nederland gezien, maar het is in al zijn onbeholpenheid een absoluut meesterwerkje. Roberto Rossellini heeft nog mee geschreven aan het scenario. Dat is echt zo'n film waarvan mijn bek, ook na twintig keer kijken, weer openvalt.

Dat was het zien van 8 1/2 (Otto e mezzo) van Federico Fellini: die hebben we toentertijd met een groep mensen van de Filmacademie in Kriterion bekeken. Dat was de eerste keer dat een film mij een nog nooit geziene droomwereld wereld in lokte, een gevoel dat ik tot dat moment niet écht kende. Heden en verleden speelden door elkaar, beleefd vanuit het hoofd van de filmregisseur, gespeeld door Marcello Mastroianni. Dat een film zulke beelden kan oproeken! Dat een film zoiets met je kon dóen! Dat een film je zo uit je stoel kan tillen en kan meevoeren naar een andere werkelijkheid! Mijn ogen, mijn oren, mijn hart, mijn ziel, alles stond opeens open voor die wonderbaarlijke, soms angstaanjagende, soms erotische ervaring.

Ik zat een keer met mijn vrouw te kijken naar Kaos van de gebroeders Taviani, gebaseerd op verhalen van Luigi Pirandello. De hoofdpersoon komt in een van de laatste delen op een klein eiland, ten noorden van Sicilië, aan en op een gegeven moment dringt zich een herinnering aan hem op waarin hij als jongetje, samen met zijn zusje, van die witte krijtachtige bergen op het strand naar beneden rolt. Dat moment was een verpletterende ervaring... het voelde alsof mijn hoofd ontplofte! Die ervaring van schoonheid en geluk die hij blijkbaar ooit had beleefd.... De pijn ook die de herinnering daaraan veroorzaakte. Dat is één van de meest wonderbaarlijke filmscènes die ik ooit heb gezien.

Dat was pas na de oorlog, op een middag in het 'Nuts'-gebouw in Lemmer. Het verbaasde mij achteraf dat ze zo snel na de oorlog alweer zoveel filmpjes in huis hadden: misschien hadden ze die stiekem verborgen voor de Duitsers of zo. Maar hoe dan ook: het moet een heel oude zwart-wit Mickey Mouse-film zijn geweest. Misschien wel de eerste die Disney had gemaakt: Steamboat Willie. De beelden bewogen heel schutterig, de figuurtjes liepen nog totaal niet soepel: ik kan me die hoge krullende golf nog herinneren, waardoor Mickey Mouse op de rotsen werd gesmeten. Die bewegingen, dat schemerlicht ook, vond ik heel angstaanjagend, maar tegelijk fascinerend. Dat is mijn eerste ervaring met film die ik me kan herinneren. De eerste lange film die ik nog weet, is een Noorse productie, De Kinderen van de Kleine Fjord. Die ging over kinderen die met hun slee in de sneeuw waren verdwaald. Ik heb daar heel hard om zitten huilen: ik vond dat ontzettend zielig. Misschien komt het wel daardoor dat er zoveel sneeuw in mijn films voorkomt.

Ik heb onlangs een erg mooie film gezien: Langer Licht van David Lammers. Die jongen is een van de grootste talenten die er momenteel in Nederland rond lopen. De mooiste Nederlandse film die ik ken, is echter Ik ga naar Tahiti, een korte film van Gerrard Verhage over de Groningse kunstenaar Hendrik Werkman, die vlak voor de bevrijding is doodgeschoten door de Duitsers. En de mooiste speelfilm vind ik Abel van Alex van Warmerdam. Ik houd ook erg van documentaires trouwens: Het is een schone dag geweest van Jos de Putter is de mooiste Nederlandse documentaire die ik ken.

Ali & Nino! Hahahaha! Die wil ik al dertig jaar maken, dat is mijn droomproject, dat we nu proberen te realiseren. Maar van de gerealiseerde films had ik graag Rocco e i suoi fratelli van Luchino Visconti uit 1960, gemaakt. De film vertelt over een Zuid-Italiaanse familie die naar Noord-Italië verhuist om daar aan de kost te komen. Alain Delon speelt Rocco, de broer die bokser wil worden. De film is krachtig, dramatisch, humaan, hartverscheurend soms ook. En bij vlagen erg geestig. Dat soort films, vaak oudere Italiaanse, hebben een grote vitaliteit. Het zijn krachtige vertellingen met een oprechte, sociale inslag, films over mensen die, soms vergeefs, het lot in eigen handen willen nemen. Ik word altijd erg geraakt door dat soort films, voel mij snel verbonden met de personages daarin, vechters vaak.