Reader, The (2008)

[filmfocus]

De schuldgevoelens van de volgende generatie

door Anneke Arentsen

The Reader is gebaseerd op de semi-biografische roman Der Vorleser van hoogleraar rechten Bernhard Schlink, die er pas laat achterkwam dat zijn eigen docenten en pastoors oorlogsmisdadigers waren geweest of in ieder geval bereid waren om met voormalige oorlogsmisdadigers samen te leven. Schlink wilde het verhaal vertellen van de Duitse generatie die volgde op de bevolkingsgroep die mede verantwoordelijk was voor de verschrikkingen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Hanna Schmitz is 36 jaar oud als ze een zomer lang een verhouding krijgt met de vijftienjarige Michael Berg. Hij weet niet dat ze tijdens de Tweede Wereldoorlog lid van de SS en kampbewaakster in Auschwitz en Krakow was. Michael kent echter wel haar andere geheim: Hanna is analfabeet en vraagt hem om haar voor te lezen.

Het analfabetisme van Hanna blijft lange tijd onbenoemd, al worden er wel hints gegeven. Bijvoorbeeld wanneer Hanna niet van de menukaart wil bestellen en haastig tegen Michael zegt dat zij hetzelfde wil als hij. Haar analfabetisme vormt de context voor de rest van het verhaal, maar wordt niet gebruikt als excuus voor haar oorlogsmisdaden. Hanna weet dat haar daden fout waren, ze snapt alleen niet waarom.

Kate Winslet zet Hanna dan ook niet neer als een slecht persoon, maar als een vrouw die deed wat ze op dat moment het beste vond en verantwoordelijkheid neemt voor haar daden. Winslet is in staat om al haar eigenschappen over te brengen en zowel een sensuele dertiger als een verslagen zestiger realistisch neer te zetten. De Oscar voor Beste Vrouwelijke Hoofdrol heeft ze verdiend.

Passie, schaamte en schuld
Zeven jaar na hun affaire komen Michael en Hanna elkaar weer tegen, in de rechtszaal. De verhouding, de rechtszaak en het vervolg hierop, worden in niet-chronologische volgorde getoond en net als in het boek wordt The Reader verteld vanuit het perspectief van Michael - als jongen vertolkt door David Kross en op latere leeftijd door Ralph Fiennes. Scenarist David Hare (The Hours) heeft er gelukkig voor gekozen om Michaels voice-over grotendeels achterwege te laten. Zowel Kross als Fiennes staren in de film veel voor zich uit en weten emoties als passie, verdriet en schaamte in hun blik te leggen.

Het overkoepelende thema in The Reader is schuld, of het gebrek daaraan. Hanna voelt zich tijdens de rechtszitting niet schuldig voor de dood van driehonderd mensen die opgesloten zaten in een brandende kerk, maar is wel eerlijk over het feit dat ze dat gedaan heeft. Michael op zijn beurt voelt zich schuldig omdat hij als jongen Hanna niet tevreden kon houden en later omdat hij Hanna's geheim nooit heeft prijsgegeven.

Vanuit Duitsland kreeg The Reader de kritiek dat de Holocaust als secundair onderwerp werd gepresenteerd en dat de schuldvraag niet werd beantwoord. Schlink vond het onmogelijk om begrip voor Hanna's daden te kweken en ze tegelijkertijd af te keuren. Vanuit het perspectief van Michael is dit te begrijpen, omdat hij haar lief heeft gehad. De Holocaust wordt inderdaad voornamelijk gebruikt om de invloed van de affaire op het leven van Michael te laten zien en niet om zijn gevoelens als lid van de 'volgende generatie' over te brengen. Dit kleine minpuntje doet niks af aan het feit dat The Reader er wel in slaagt het effect van oorlogsmisdaden op die generatie te laten zien.

[noenoe]

ik vondt het een heel mooie film
aangrijpend