Als receptioniste Hazel (Samantha Morton) door een makelaar wordt rondgeleid in een leegstaand huis maakt ze zich toch wel een beetje zorgen om het feit dat er in het optrekje altijd wel iets in de fik staat. Nadat de makelaar zweert dat ze zich geen zorgen hoeft te maken haalt Hazel haar schouders op en betrekt alsnog de woning. Als toneelregisseur Caden Cotard (Philip Seymour Hoffman) op de koffie komt en weer eens een schemerlamp of ander meubelstuk in de hens staat, slaan ze er beiden niet eens acht meer op.

Deze bizarre scène illustreert perfect de verknipte maar evenzo geniale geest van Charlie Kaufman. Waar een normaal mens zich druk zou maken om wezenlijke zaken als brandveiligheid en aangetast woongenot zijn deze gevaren in de wereld van Kaufman gereduceerd tot futiliteiten. De schrijver achter succesvolle maar even merkwaardige juweeltjes als Being John Malkovich, Adaptation. en Eternal Sunshine of the Spotless Mind wilde eigenlijk opnieuw een samenwerking aangaan met regisseur Spike Jonze. Maar omdat deze al met een ander project bezig was besloot Kaufman zelf maar zijn naam op de regiestoel te laten drukken. Door deze noodgreep wordt wel gelijk duidelijk dat nou juist hij misschien wel de beste kandidaat is om zijn eigen gedachtekronkels in bewegend beeld om te zetten.

Het draait allemaal om de gevierde maar gekwelde toneelschrijver Caden. Een hypochonder met een eigenaardige verbitterde kijk op de wereld die er een vervreemde relatie met vrouw Adele (Catherine Keener) op nahoudt. Als zijn bewerking van een Shakespeare-stuk kritische bijval krijgt, wordt Caden een riante geldprijs in de schoot geworpen. Nu kan zijn droomproject eindelijk waarheid worden want de hoogte van de bedrag lijkt onbeperkt. Al snel ruilt Caden het provinciale fluttheatertje in voor een gigantisch pakhuis in Manhattan. Hier wil hij New York op ware grootte nabouwen en een onvervalst stukje realisme en oprechtheid neerzetten.

Surrealistisch sprookje
Alleen al voor de titel moet je voor Synecdoche, New York het woordenboek induiken en eigenlijk ook dan kom je niet achter de ware betekenis van het woord 'synecdoche' (zoek maar op). Het kan namelijk van alles betekenen en welke uitleg Kaufman heeft gehanteerd laat zich moeilijk raden. Juist daar zit de kracht van zijn regiedebuut. Kaufman dolt met de surrealistische wereld waarin zijn personages opereren en speelt het vervolgens ook nog eens klaar zijn kijkers in zijn sprookje mee te trekken.

Het is een wereld die voor de scenarist en nieuwbakken regisseur volstrekt normaal lijkt. Waar zielsverwant David Lynch het regelmatig over een metafysische boeg gooit, voegt Kaufman er een extra dimensie aan toe, namelijk de voor hem blijkbaar evidente logica. Bij Lynch vraag je je af wat droom is en wat werkelijkheid of wat de chronologie van zijn verhaal is. Bij Synecdoche, New York schakel je je verstand uit en zet je je gevoel aan. Op papier ziet de horde acteurs die Kaufman wist op te trommelen er al behoorlijk imposant uit, maar vervolgens blijkt dat zijn cast zich helemaal in dienst van het nauwelijks te duiden verhaal stelt. Hoffman is niet eens in staat slecht te acteren en de acteur lijkt zich helemaal thuis te voelen als figurant in de wereld van Charlie Kaufman.

Vrouwlief Adele vertrekt op een gegeven moment naar Berlijn om daar haar roeping als kunstenares te volgen; ze heeft binnen no time een vet Duits accent. Cadens publiciteitsgeile therapeut houdt zich liever bezig met de promotie van haar nieuwe boek dan met het zielenknijpen van haar patiënten. Het New York project wordt megalomaner, langduriger en onbegrijpelijker en Kaufmans film grimmiger en ongrijpbaarder. Het is onnavolgbaar hoe naar het einde toe zelfs nog een emotioneel register wordt opengetrokken. Synecdoche, New York is een rariteit die je verguist of hartstochtelijk omarmt. Meer smaken zijn er niet.