Magistraal spel van macht en onmacht

'Hitler in een jurk', zo omschreef Alex van Warmerdam in diverse interviews het titelpersonage van zijn nieuwste film De laatste dagen van Emma Blank. De regisseur, die doorgaans wars is van interviews, heeft nooit zo heel veel zin om zijn eigen geesteskindjes uit te moeten leggen. De laatste dagen van Emma Blank is een bewerking van Van Warmerdams eigen toneelstuk en verweeft op uiterst geraffineerde wijze drama met komedie. Subtiel kun je het niet meer noemen, maar daarin schuilt nou juist de grootste kracht.

Te veel verklappen van de plot zou de kijkervaring hevig verpesten. Wat er zonder al te veel risico wel over te zeggen valt is dat hoofdpersoon Emma Blank (een glorieus sadistische rol van Marlies Heuer) niet lang meer te leven heeft. Ze probeert de laatste loodjes voor zichzelf zo aangenaam mogelijk te maken en heeft daarom een bataljon aan bedienden en een kokkin (Van Warmerdams vrouw Annet Malherbe) ingehuurd.

Emma lijkt er groot genoegen in te scheppen de meest bizarre opdrachten aan haar personeel mee te geven. Zo verlangt ze van hoofd in de huishouding Haneveld (Gene Bervoets) dat hij van de een op de andere dag een snor gaat dragen. Welke de juiste is mag hij demonstreren door alledaagse handelingen uit te voeren. De kajak die knecht Meijer (Gijs Naber) aan een nabijgelegen steiger vindt, moet hij als de wiedeweerga weer terugbrengen. En ook dienstmeisje Gonnie (Eva van de Wijdeven) heeft het nodige te stellen met Emma's veeleisendheid. Alleen de hond (een ongeëvenaarde rol van Van Warmerdam zelf) kan nog wel iets goeds doen bij zijn bazin.

Buitenissige situaties bloedserieus gebracht
De laatste dagen van Emma Blank weet uiteenlopende thema's als sadisme, onderdanigheid en het vooruitzicht tot sterven met elkaar te verenigen. Op de keper beschouwd zijn de bevelen die Emma uitdeelt zo ridicuul dat je er eigenlijk om zou moeten lachen. De personages kunnen er alleen niet bepaald de lol van inzien en het kan alleen het vakmanschap van de regisseur en schrijver zijn die deze buitenissige situaties bloedserieus weet te brengen. De strakke gezichten waarmee Van Warmerdam zijn cast en zichzelf het script laten benaderen is wellicht de best denkbare uitwerking van zijn wrange ongemakkelijk aandoende humor. Humor die zich grotendeels verstopt, omdat je Emma intens wil en moet haten.

Terwijl Emma steeds extremer en sadistischer wordt, vallen voor wat betreft haar personeel steeds meer puzzelstukjes op hun plek. Langzaam wordt duidelijk hoe de vier zich tot elkaar verhouden. Hun introductie is vervreemdend en surrealistisch, maar ze benaderen steeds dichter hun eigen menselijkheid. Emma verliest geleidelijk haar grip op haar medewerkers. Het gebeurt vlak onder haar neus, maar het gigantische bord voor haar kop voorkomt dat ze het doorheeft. Het contrast tussen de almaar fascistisch worden commando's van Emma en haar steeds normaler lijkende personeelsleden maken De laatste dagen van Emma Blank tot een maatschappijkritische komedie, die zich vermomd heeft als ijzersterk drama.