Het verschijnen van een nieuw werkje van de eigenzinnige Terrence Malick zorgt steevast voor een kleine revolutie binnen de filmwereld. De publiciteitsschuwe cineast levert met zijn ambitieuze The Tree of Life pas zijn vijfde lange speelfilm af, terwijl de Amerikaan al ruim veertig jaar aan de bak is. In het zojuist afgesloten filmfestival van Cannes werd Malicks nieuwste ontvangen met zowel boegeroep als lof. Al moet erbij worden gezegd dat dit wel vaker het geval is in de decadente Franse badplaats. Malicks vakbroeders omarmden The Tree of Life en beloonden het met de Gouden Palm. Het zal het filmminnend publiek in tweeën splijten. Het vormt door het gebrek aan dialoog en plot een ware nachtmerrie voor elke recensent. Wie en waar in je leven je als persoon bent, bepaalt wat je van dit magnum opus vindt.

The Tree of Life bleef tot vlak voor de release in mysteries gehuld. Malick (The Thin Red Line, The New World) trok met zijn filmploeg de halve wereld over om indrukwekkende natuurbeelden die zich op macro- en microniveau openbaren bij elkaar te scharrelen. Het idee ontstond al eind jaren '70, vlak nadat Malick Days of Heaven had gepresenteerd aan zijn publiek. The Tree of Life lijkt het summum van alle complexe elementen die Malicks stijl kenmerken, met een grote nadruk op religie, evolutie en de natuur die ons voort heeft gebracht en uiteindelijk weer opslokt. Geen gemakkelijke opgave en de enige strategie om deze mijmerende beeldenstroom, die nog het meeste weg heeft van een zelfkastijdend gebed, te ondergaan is door je er compleet aan over te geven.

Centraal staat een Texaans gezin in de jaren '50, aangevoerd door Brad Pitt. De oudste zoon Jack (Hunter McCracken) groeit aanvankelijk op in een dertien-in-een-dozijn buitenwijk, zoals het hoort met jongens van zijn leeftijd, met zijn ouders die hem beschermen op een bescheiden voetstuk. Maar langzaam leert de jongen de donkere kanten van het leven kennen en valt zijn onschuld in duizend stukjes uiteen. Jacks moeder (een betoverende Jessica Chastain) leert hem vertrouwen op zijn intuïtie en te luisteren naar zijn innerlijk. Maar aan zijn andere arm trekt Jacks vader die meer van de harde hand is en hem wil leren voor zichzelf op te komen. Jacks kinderlijke naïviteit wordt door de war geschopt als tegenslag, onveiligheid, ziekte en de dood hun intrede doen. Het leven dat eens gemakkelijk en overzichtelijk was, blijkt een bedrieglijk doolhof aan indrukken en tegenstrijdigheden.

Oncomfortabele indrukken
Het is een bekend gegeven dat Malick het niet zo op dialogen heeft en The Tree of Life verleidt voortdurend om op de een of andere manier houvast te zoeken. Vlak na een vluchtige kennismaking met het gezin O'Brien, dat door het noodlot getroffen wordt, schakelt de filmmaker over naar de volwassen Jack (dit keer vertolkt door Sean Penn), die zich heeft ingegraven in een overweldigende klinische wereld van beton, glas en geld. Als al deze oncomfortabele fragmentarische indrukken van het verleden en het heden zich in je kop lijken te groeperen, maakt Malick een rigoureuze omslag. In de vorm van een vroegtijdig intermezzo stuurt hij een stortvloed aan adembenemende natuurbeelden op ons af, uiteenlopend van vulkaanuitbarstingen tot intergalactische nevels en van microscopisch kleine biologische processen tot computer geanimeerde dino's. Dit zal het moment zijn waarop de critici en sceptici definitief zullen afhaken. Een verwoede poging betekenis te geven aan dit brede scala aan indrukken is bij voorbaat gedoemd te mislukken. De voor Malick kenmerkende poëtische en filosofische voice-overs scheppen nog meer verwarring.

Als Malick de draad weer oppakt en teruggrijpt naar het gezin komt The Tree of Life in relatief rustiger vaarwater en komt het nog het dichtst in de buurt van een conventioneel gezinsdrama inclusief heuse plotontwikkeling. Maar ook hier houdt hij de stream of consciousness aan, die vooral in de klassieke literatuur tot wasdom is gekomen. Zodra je je hierin hebt berust openbaart zich een complex en aangrijpend, maar bovenal wonderschoon gezinsdrama dat zich met geen mogelijkheid laat vangen in de vergelijkingsdrang die de mens eigen is. Malick heeft een rotsvast geloof in de uiteenlopende thema's als zingeving, hoop en wanhoop en die eeuwige verdomde 'waarom'-vraag. Hij giet dit in de vorm van een meditatieve trance, niet de meest uitnodigende vertelvorm.

In de handen van minder consciëntieuze filmmakers zou dit alles hebben uitgedraaid op een regelrechte (natuur)ramp en een schaamteloos staaltje arrogantie en zelfverzekerdheid. Malick heeft weliswaar moeite met afronden en maat houden, maar komt ermee weg. Al zullen wellicht alleen de echte doorbijters dit willen inzien. Het kan trouwens verkeren. De zesde, nog titelloze Malick komt namelijk volgend jaar al uit!