Uitgeput spoelt Leonardo DiCaprio aan op een strand, een pistool achter zijn broekriem geklemd. Hij ziet verderop twee kinderen met zand spelen. Gewapende Japanners voeren hem af naar een kamer waar een stokoude man aan tafel zit. Er valt een ijzeren tol uit zijn hand. Wanneer een film van Christopher Nolan begint, kun je maar beter meteen alle aandacht erbij hebben en op je hoede zijn. Waar bevinden we ons ergens? En wanneer? Nolan heeft namelijk bewezen geen betrouwbare verteller te zijn. In Memento goochelde hij met het geheugen en de tijd, in The Prestige met gezichtsbedrog en illusies. Dit keer zet hij al deze disciplines in. Inception speelt zich af in droomwerelden die zeer realistisch lijken, maar waar tijd en ruimte rekbare begrippen zijn.

DiCaprio speelt 'extractor' Dom Cobb (domkop?), een crimineel die het onderbewustzijn van een slachtoffer binnendringt via een gedeelde droom, om aldaar de diepste geheimen te kunnen stelen. Bedrijfsgeheimen welteverstaan, want zijn werkveld ligt binnen de top van het mondiale zakenleven. In die kringen is imaginaire piraterij echter al gemeengoed geworden, zodat belangrijke zakenmannen zich ertegen wapenen met psychische training: in hun droomwereld bewaken ze hun geheimen in kluizen en zwaar bewaakte bunkers. Daardoor moet het team van Cobb steeds listiger te werk gaan om te vinden wat ze zoeken.

In de wakkere wereld moet Cobb ook al op zijn tellen passen. Hij is voortvluchtig en het enige contact met zijn zoontje en dochtertje is via de telefoon. Zijn nieuwste opdrachtgever kan Cobbs strafblad met één telefoontje zuiveren, maar de opdracht is wel een slag moeilijker dan normaal. In tegenstelling tot het stelen van een idee, moeten Cobb en zijn mannen er een achterlaten. In vaktermen heet dat 'inception': het planten van een gedachte waarvan het slachtoffer moet geloven dat het zijn eigen idee is.

De tactiek van Nolan is om de kijker eerst in het diepe te gooien, om vervolgens uit te leggen hoe de kunst van het 'dream-sharen' in zijn werk gaat. Hiertoe gebruikt hij het personage van Ellen Page, die het team van Cobb komt versterken. Een gezamenlijk droomlabyrint heeft één architect nodig en deze jonge studente - niet toevallig genaamd Ariadne - blijkt na een opvallend korte introductie haar taak meesterlijk te volbrengen. Ariadne heeft echter ook al snel door waarom Cobb zelf niet voor architect kan spelen. De man worstelt zo met zijn verleden, dat hij zelfs in de droomwereld van een ander wordt dwarsgezeten door zijn eigen kwelgeest, zijn vrouw Mal (Marion Cotillard).

Shutter Island reloaded
Dat geworstel met herinneringen roept onwillekeurig vergelijkingen op met DiCaprio's vorige thriller Shutter Island, waarin waanbeelden overvloedig aanwezig waren. Maar Inception gaat een stap verder dan het simpele verschil tussen droom en realiteit. Als blijkt dat je zelfs kunt dromen ín een droom, op welk niveau kom je dan eigenlijk terecht? En op welk tijdstip? Want in een slaapje van vijf minuten, breng je al gauw een uur door in de droomwereld, en een droom-in-een-droom kan dagen, zo niet jaren duren. Nolan speelt niet alleen op een listige manier met die tijdsverschillen, hij maakt ook gebruik van het feit dat de vorm van een droomlabyrint onderhevig is aan de prikkels die de slaper, een niveau hoger, van buitenaf krijgt.

Inception barst uit z'n voegen van het visuele vuurwerk en heeft daar het gehypete 3D-effect niet eens bij nodig. De manier waarop Ariadne tijdens haar training de stad vervormt, is een filmisch hoogstandje dat kan tippen aan de ervaring die bullet-time teweegbracht in The Matrix. In de laatste akte trekt Nolan pas echt alle registers open, wanneer de verschillende droomniveaus en daarbij behorende tijdschalen op ingenieuze wijze met elkaar worden verweven.

Met Inception vertelt Nolan opnieuw een geniaal verhaal, met goed acteerwerk van DiCaprio, Page en Cotillard en aardige bijrollen van Joseph Gordon-Levitt, Tom Hardy en - terug van weggeweest - Tom Berenger. Toch is het net geen meesterwerk geworden. Dat komt mede doordat de missie van het team emotioneel gezien niet van levensbelang is. De haalbare winst ligt feitelijk in het zakelijke voordeel van een Japanse topman die toch al verdrinkt in het geld, waardoor het slagen voor de kijker weinig urgentie heeft. Wat overblijft is de ijdele hoop dat Cobb zijn kinderen ooit zal kunnen zien, maar daarvoor lijkt Inception net een niveau te diep geworteld in illusies. Eenmaal verdwaald in het droomdoolhof, is het geen kwestie meer van simpelweg wakker worden.